Ličnost

El-Biruni, svestrani islamski naučnik

SAFIJA JUNUZOVIĆ, inženjer elektrotehnike
On je Taj koji je načinio za vas zvijezde, da se vodite njima u tminama kopna i mora. Doista razjašnjavamo znakove ljudima koji znaju. (6:97)
I potčinio je za vas noć i dan, i Sunce i Mjesec. I zvijezde su potčinjene naredbi Njegovoj. Uistinu! U tome su znaci za ljude koji razumiju. (16:12)
I On je Taj koji je stvorio noć i dan, i Sunce i Mjesec: Sve u orbiti plovi. (21:33)
Sunce i Mjesec su po proračunu… (55:5)

O, skupino džinna i ljudi! Ako uzmognete da prodrete iz zona nebesa i Zemlje, tad prodrite! Nećete prodrijeti, izuzev s energijom! (55:33) 

U antičko vrijeme astronomija je bila jedna od najstarijih, najrazvijenijih i najcjenjenijih egzaktnih nauka. Početno interesovanje za astronomiju ima korijene u astrologiji i neodoljivoj privlačnosti sila i misterija kosmosa. Dodatni podsticaji za proučavanje astronomije ogledali su se u praktičnim razlozima, poput orijentacije tokom noćnih putovanja ili razumijevanja veze između godišnjih doba i položaja planeta. Babilonci, Grci i Indijci napravili su razrađene sisteme astronomskih istraživanja koji su prevazilazili obična empirijska posmatranja i bili na različitim nivoima matematičkog znanja.

13816780_10209318122727572_2003755897_nNaučna astronomija kod Arapa nije postojala prije islama. S pojavom islama započinje proučavanje astronomije koja je jasno bila odvojena od astrologije. Ogromna većina od hiljadu napisanih djela odnosi se na astronomiju, a samo mali broj bavi se astrologijom. Mnogi astronomi služili su na dvoru kao astrolozi, ali mnogo ih je više preziralo astrologiju i nisu se željeli njome baviti. Astronomi islamskog svijeta prvo su došli u kontakt s perzijskom i indijskom astronomijom i nastavili su da se koriste nekim parametrima i metodama tih dviju naučnih tradicija, ali najznačajniji razvojni utjecaj nesumnjivo je bio grčki. Kao osnovni podsticaj razvoju nauke islamske civilizacije često se navodi prevođenje naučnih djela s perzijskog, indijskog i grčkog (tim redoslijedom po vremenu dešavanja i značaju) na arapski jezik. Međutim, podaci iz najstarijih sačuvanih naučnih izvora ukazuju na to da se prevodilački pokret odvijao uporedo s naučnim istraživanjima u islamskom svijetu, a ne da je predstavljao preduvjet za njih. Istraživanja su predstavljala pokretačku snagu koja je dovela do prevođenja brojnih tekstova iz astronomije, matematike i medicine.

Početkom 9. stoljeća, astronomi islamskog carstva shvatili su da je grčka astronomija daleko prevazilazila perzijsku ili indijsku, kako u pogledu sveobuhvatnosti, tako i u pogledu upotrebe preciznih geometrijskih slika. Ptolomej, grčki naučnik iz 2. stoljeća, i njegovo djelo Almagest, najznačajnije djelo matematičke astronomije antičkog doba, imali su izuzetno veliki utjecaj na cjelokupnu srednjovjekovnu astronomiju, sve do konačnog rušenja geocentričnog astronomskog sistema. Znatan dio intenzivnih astronomskih istraživanja u 9. stoljeću odnosi se na širenje Ptolomejeve astronomije, i to ne samo prevođenjem njenih dijelova ili cjeline na arapski jezik već i sastavljanjem rezimea i dodavanjem tumačenja. Tome je doprinio i program astronomskih istraživanja koji je napravljen za vrijeme vladavine abasijskog halife El-Me’muna, kada je osnovana i Kuća mudrosti, jedna od najvećih intelektualnih akademija u historiji. Cilj istraživanja bila je provjera Ptolomejevih nalaza, koja je vršena poređenjem rezultata nastalih na osnovu proračuna uz primjenu njegovih metoda, s istraživanjima vršenim u Bagdadu i Damasku, dakle, oko sedam stotina godina nakon Ptolomeja. Navedeni program istraživanja predstavlja prvi zabilježeni primjer kolektivnog naučnog poduhvata u historiji.

Među mnogim astronomima islamskog svijeta, koji su dali ogromni doprinos na polju istraživanja neba, nalazi se izuzetni El-Biruni. Rođen je 973. u Hwarezmu. To je historijski region duž rijeke Amu Darje, južno od Aralskog jezera, na teritoriji današnjeg Turkmenistana i Uzbekistana. Grad u kojem je rođen danas se, po njemu, zove Biruni. Umro je u Gazni, mjestu u današnjem Afganistanu. El-Biruni je počeo studirati još u ranoj mladosti kod poznatog astronoma i matematičara Ebu Nasra Mensura. Studirao je jezike, islamsko pravo i mnoge druge naučne oblasti. Astronomijom se počeo baviti već sa sedamnaest godina, a zbog njegovih zasluga u razvoju astronomije, jedan krater na Mjesecu nazvan je po njemu. Do svoje 22. godine napisao je brojne kratke radove. U ovom periodu El-Birunijev život postaje dosta dinamičniji. Naime, kraj 10. i početak 11. stoljeća obilježen je velikim nemirima u islamskom svijetu. U regionu u kojem je živio El-Biruni vodili su se građanski ratovi. U to vrijeme Hwarezm je bio u sastavu Samanidskog carstva. Kada je izbio građanski rat (995. godine), El-Biruni je prebjegao u mjesto blizu današnjeg Teherana. Tačnost kojom je opisao astronomske događaje u svojim radovima omogućava precizno određivanje datuma i mjesta događaja u njegovom životu. Nakon desetak godina putovanja (1004. godine), tokom kojih nije prestajao s istraživanjem kretanja Sunca, pomračenja Mjeseca, te izračunavanjem geografskih dužina i širina, vratio se u svoju domovinu gdje mu je novi vladar Hwarezma Ebul-Abbas Me’mun pružio jaku podršku u naučnom radu. El-Biruni ponovo sreće svog bivšeg učitelja Ebu Nasra Mensura i nastavlja saradnju s njim. Poslije nekoliko godina, ratovi ponovo prekidaju El-Birunijev naučni rad. Naime, drugo kraljevstvo čiji je utjecaj brzo rastao bilo je Gaznavidsko, s glavnim gradom Gazna u Afganistanu. Vladar tog Gaznavidskog carstva u usponu bio je Mahmud Gaznevi, koji 1017. godine preuzima kontrolu nad Hwarezmom.

Nakon ovih dešavanja slijedi period u kojem je El-Biruni živio u velikoj oskudici, ali je istovremeno imao i Mahmudovu podršku za svoj naučni rad. Izvještaji o okrutnosti vladara Mahmuda prema El-Biruniju čine se vjerodostojnim iako je on imao djelimičnu zaštitu ovog vladara. Neki datumi i mjesta iz tog perioda mogu se utvrditi iz opisa astronomskih događaja koje je zapisao sam El-Biruni. 14. oktobra 1018. godine bio je u Kabulu i, uprkos tome što nije imao instrument za opservaciju, obavio je genijalna opažanja instrumentom koji je sam ručno napravio. Pored toga što je El-Biruni bio Mahmudov zatvorenik, ovaj je vladar cijenio njegovo društvo naučnika. Možda je ovaj tretman mogao biti i bolji, ali je ipak zbog svog naučnog rada El-Biruni zasigurno imao brojne olakšice. Nakon vojnog pohoda u Indiju oko 1022. godine, Mahmudova vojska je preuzela kontrolu nad sjevernim dijelovima Indije, a 1027. njegova je vojska marširala prema Indijskom okeanu. Za vrijeme vladavine Mahmuda Gaznevije, El-Biruni je više puta s njim putovao u Indiju radi znanstvenih istraživanja. Tamo je izučavao indijski jezik, a pamti se i kao prvi musliman koji je izučavao indijsku religiju i filozofiju. Rezultat tog istraživanja je Knjiga o Indiji, ogroman rad koji pokriva različite aspekte indijske civilizacije. El-Biruni u ovom djelu opisuje religiju i filozofiju Indije, sistem kasti i svadbene običaje, zatim analizira indijsku astronomiju, astrologiju i kalendar. El-Biruni je bio nevjerovatno načitan. Poznavao je literaturu pisanu na sanskritu o astrologiji, astronomiji, hronologiji, geografiji, gramatici, matematici, medicini, filozofiji i religiji.

Nakon smrti Mahmuda, Gaznevidskim carstvom vlada njegov sin Mesud koji se prema El-Biruniju odnosi s puno više poštovanja. Njemu je El-Biruni posvetio svoje, još jedno poznato, djelo Kanon Mesud (El-Kanunul-Mesudi). Kanon Mesud predstavlja pravu riznicu koja se, kao značajna sinteza grčkih, indijskih i arapskih astronomskih znanja, poredi sa Ptolomejevom sintezom u Almagestu. Ta knjiga istovremeno daje i historiju astronomije islamske civilizacije do početka 11. stoljeća i predstavlja jedini sačuvani izvor podataka o mnogim radovima ranijih astronoma. Vrijednost ovog i drugih El-Birunijevih historijskih djela uvećana je njegovim izoštrenim smislom za historiju i razumijevanje civilizacijskog okruženja.13692380_10209318129127732_524593114_o

Određivanje koordinata mjesta radi određivanja tačne udaljenosti između gradova predstavlja El-Birunijevo remekdjelo iz matematičke geografije. Izračunao je da prečnik Zemlje iznosi 6.339,6 km, vrijednost koja se na Zapadu nije mogla izračunati sve do 16. vijeka. Također, napravio je prvi globus. Kanon Mesud sadrži tabelu s koordinatama šest stotina lokacija. Međutim, nije sve izmjerio sam El-Biruni, neki podaci preuzeti su iz slične, El-Hwarizmijeve tabele. El-Biruni je shvatio da su koordinate područja koje je dao El-Hwarizmi dosta preciznije od Ptolomejevih.

El-Birunijevi radovi su izuzetno važan izvor našeg znanja historije matematike, astronomije i fizike. El-Birunijev doprinos matematici uključuje i teorijsku i praktičnu aritmetiku, sumu nizova, kombinatornu analizu, iracionalne brojeve, algebarske definicije, metodu rješavanja algebarskih jednačina, geometriju, trigonometriju, trisekciju ugla i druge probleme koji se ne mogu riješiti samo lenjirom i šestarom, presjeke kupe, stereometriju, sinusnu teoremu u ravni i rješavanje sfernih trouglova. Njegov istraživački rad sadrži i važne ideje, kao što su ideja o rotaciji Zemlje i kretanjima planeta u svemiru. Tvrdnja da se planete kreću priznata je tek kasnije, i to dugo nakon El-Birunija. Također je napisao studiju o mjerenju vremena, kao i nekoliko studija na temu astrolaba. Teme iz fizike koje je El-Biruni izučavao uključuju hidrostatiku i veoma precizna mjerenja specifič ne težine. On opisuje odnose između gustine zlata, žive, olova, srebra, bronze, bakra, mesinga, željeza i kalaja.

U svom istraživačkom radu on ne samo da brani ulogu matematičkih znanosti od napada religijskog klera koji ne mogu razumjeti koristi od matematičke nauke već detaljno obrađuje sve što treba znati da bi se odredila geografska dužina i širina. Primjer važnosti matematike ogleda se u određivanju orijentira prema Mekki. Stoga, ne samo da je El-Biruni imao priliku da demonstrira veoma korisnu ulogu matematike u religiji već je iskoristio priliku da uključi i druge naučne oblasti, npr. analize o formiranju planina, kao i objašnjavanje o postojanju fosila postavljajući teoriju da je Zemlja nekada bila pod vodom. U oba slučaja on je o ovim temama pisao s naučnom objektivnošću koja odgovara savremenom naučnom pristupu.

Kao pobožan musliman napisao je dosta religioznih tekstova. Nije pokazivao predrasude prema različitim sektama ili rasama, ali je znao naći načina da osudi negativnosti koje bi oni uzrokovali. Što se tiče kršćanske vjere, El-Biruni je razmatrao doktrinu oprosta, pišući u svojoj Indiji: “…to je plemenita filozofija, ali nisu svi ljudi na svijetu filozofi. …I, zaista, otkad je Konstantin postao kršćanin, i mač i bič imali su posla.”

Ljudima koje je smatrao plitkoumnim obraćao se s dozom sarkazma. Jedan takav odgovor dao je čovjeku koji je primijetio kako na instrumentu za određivanje vremena molitve stoje ugravirani bizantijski mjeseci. U svom djelu Sjenke, El-Biruni je odgovorio: “Bizantinci također jedu hranu. Zašto ih imitirate u tome?”

Mnoge od El-Birunijevih ideja nastale su kao posljedica diskusija i argumenata razmijenjenih s drugim znanstvenicima tog vremena. U knjizi pod nazivom Pitanja i odgovori, sabrana su mišljenja koja je El-Biruni razmijenio sa svojim savremenikom Ibn Sinom (980 – 1037.), poznatim islamskim filozofom i liječnikom. El-Biruni je Ibn Sini izložio određeni broj primjera u kojima je kritikovao Aristotelovu teoriju fizike, naročito u odnosu na astronomiju. U raspravi s Ibn Sinom, El-Biruni je doveo u pitanje gotovo sve osnove Aristotelove aksiome iz oblasti fizike. Pored primjedbi koje je iznio, još značajnija je bila El-Birunijeva argumentacija kojom se koristio u ovoj raspravi. Povukao je jasnu i preciznu liniju razdvajanja između svoje profesije i profesije Aristotela i Ibn Sine kao filozofa. Sebe je smatrao matematičkim astronomom za kojeg su jedini valjani dokazi oni koji proizlaze iz istraživanja i matematičkih proračuna. Primjer El-Birunija pokazuje kako dosljedna primjena preciznog matematičkog rasuđivanja dovodi do astronomije zasnovane na matematici i, još šire, do objašnjenja prirode posredstvom matematike.

El-Birunijev maternji jezik bio je perzijski, ali je većinu svojih djela napisao na arapskom. Govorio je i sanskrt (drevni jezik Hinda) te je detaljno mogao izučavati indijsku astronomiju, pored grčke i arapske koje su već imale čvrste pozicije. Ukupan broj radova koje je El-Biruni napisao za svog života zaista je impresivan. Procjenjuje se da je napisao oko 146 djela iz većine, tada poznatih naučnih oblasti, uključujući i astronomiju, matematiku, matematičku geografiju, geografiju, mineralogiju, metalurgiju, farmakologiju, historiju i filozofiju. Opseg El-Birunijevih radova suštinski obuhvata čitavu nauku tog vremena.

Za razliku od mnogih drugih naučnika islamskog svijeta, o El-Biruniju se može dosta saznati iz samih njegovih radova. Uprkos činjenici da više od jedne petine njegovih radova do danas nije sačuvano, ipak imamo dovoljno elemenata za formiranje jasne slike o ovom velikom naučniku. Vidimo čovjeka koji možda nije bio inovator velikih ideja, već prije svega pažljivi posmatrač. Bio je među prvim naučnicima koji su uveli eksperimentalnu naučnu metodu u nauci. Kao veliki lingvista, bio je sposoban da pročita rukom napisan veliki broj studija, jasno je vidio pravac razvoja nauke kao historijskog procesa, pritom uvijek pazeći da je stavi u odgovarajući kontekst. Stoga su njegovi radovi od velike važnosti i interesa za ljude koji se bave historijom nauke.

Izvori:
John L. Esposito, Oksfordska historija islama
Salim T. S. El-Hassani, 1.001 izum – muslimansko naslijeđe našeg svijeta
Mustafa Mlivo, Prijevod Kur’ana www.matematika.ba
Tekst objavljen u Magazinu za ženu i porodicu “Bosanska Sumejja”, broj 45. novembar, 2013. godine.

Comments

Comments are closed.