Ličnost

Ebu el-Vefa el-Buzdžani – posljednji veliki bagdadski matematičar

Safija Junuzović
Morate učiniti nešto veoma značajno i veliko da bi mjesečev krater nazvali po vama. Ove godine se navršava 1075. godina od rođenja Ebu el-Vefa el-Buzdžanija, izuzetne ličnosti, inovatora u čiju čast je bila posvećena i naslovnica google-a (google doodle). Upravo ovo spominjanje govori o važnosti njegovog rada. Među El-Buzdžanijevim doprinosima nauci je činjenica da je on jedan od prvih koji je uveo negativne brojeve, konstruisao kvadrant, alat koji su astronomi upotrebljavali u ispitivanju neba. Njegov pionirski rad iz sferne trigonometrije jako je utjecao na dalji razvoj matematike i astronomije.
Teče deseti krščanski vijek, a treći po hidžri, halifetom vladaju Buvejhijje, dok je halifa iz roda Abasija samo prijatna dekoracija. Postepenim propadanjem abasijskog hilafeta nove dinastije se uzdižu u različitim dijelovima islamskog svijeta, ali one nastavljaju skoro istu tendenciju naučnog istraživanja i literarne djelatnosti uspostavljenu u Bagdadu u njegovom zlatnom dobu.
Istraživački duh mladog El-Buzdžanija odvodi u Bagdad.
Dinastija Buvejhijja koji su vladali od 932. do 1055. godine zaslužna je za sponzoriranje i patroniziranje naučnih projekata kao što je izgradnja opservatorija, brana za navodnjavanje itd. Vrhunac dinastije se desio u vrijeme vladavine Adud-Devlet i njegovog sina Šerefud-Devlet, koji je i naslijedio očev entuzijazam prema matematici i astronomiji i naredio izgradnju opservatorija u vrtu njegove palače. U ovom opservatoriju je radio, zajedno s drugim učenjacima, i izuzetni Ebu el -Vefa el-Buzdžani.
Muhamed ibn Muhamed ibn Jahja ibn Ismail el-Abas Ebu el-Vefa el-Buzdžani jedan je od najvažnijih astronoma i matematičara islamskog svijeta. Rođen je oko 940. godine na sjeveroistoku Irana, u mjestu Buzdžana u Horasanu. Grad je sada pusto zemljište u blizini gradića Torbate Jam. Potjecao je iz obrazovane i dobrostojeće porodice. Još kao dječak isticao se bistrinom svog uma, rješavao je, s lahkoćom, teške zadatke pretvaranja nekog novčanog iznosa, tako da su ga ujaci, i s očeve i s majčine strane, počeli vrlo rano podučavati matematici i geometriji. Brzo je upijao znanje svojih učitelja, i s godinama duboko prodro u Euklidovu i Ptolomejevu nauku koju je tako precizno bio izložio, 150 godina prije njega, El-Hwarizmi, izumitelj algebre. Kao i svi umni ljudi njegovog vremena i Ebu el-Vefa el-Buzdžani je žudio za dobrim bibliotekama i bogatim mecenama koje je mogao da pronađe u tadašnjoj metropoli – Bagdadu. Mudrost i istraživački duh učinila je mladog dvadesetogodišnjaka, ubrzo po dolasku u Bagdad, jednim od vodećih ličnosti naučnog miljea. U skladu sa željama Šerefud-Devleta, a koji je i sam bio učen čovjek s velikim zanimanjem za astronomiju, Ebu el-Vefa el-Buzdžani se aktivno uključuje u izgradnju novog opservatorija u Bagdadu. Među instrumentima koji su upotrebljavani u opservatoriju bio je i kvadrant dug preko šest metara za koji se vjeruje da je El-Buzdžanijeva inovacija. U saradnji sa svojim kolegama, El-Buzdžani je napravio nove astronomske tablice zidž koje su, pored El-Hwarizmijevih, bile izuzetno cijenjene.
Počeci moderne trigonometrije
El-Buzdžanijev glavni astronomski rad koji je sačuvan je Kitab al-Majisti. Knjiga se sastoji od tri poglavlja: trigonometrija, primjena sferne trigonometrije na astronomiju i planetarna teorija. Nepotpuni rukopis ovog djela se nalazi u Nacionalnoj biblioteci u Parizu. U ovoj knjizi, El-Buzdžani definiše tangens, kotangens, sinus i kosinus, sekant i kosekant, uspostavljajući sve osnovne odnose između njih. Dio o trigonometriji je sveobuhvatna studija o toj temi, a uvođenje dokaza za najvažnije formule i ravne i sferne trigonometrije, u nekim slučajevima zapanjujuće podsjeća na moderne prezentacije. Dokaz univerzalnosti naučne kulture tog doba je i činjenica da su opću sinusnu teoremu, istovremeno i nezavisno, otkrila tri astronoma iz Horezma, Bagdada i Rejja, a jedan od njih je i Ebu el-Vefa el-Buzdžani (Oxfordska historija islama, Esposito).
Astronomi smatraju El-Buzdžanija direktnom pretečom Tycho Brahe u pogledu tačnosti astronomskih opažanja. Na taj način, El-Buzdžani je i direktno preteča Johana Keplera koji se u svojim zaključcima oslanjao na opažanja Tycho Brahe. El-Buzdžani je otkrio treću lunarnu nepravilnost koju je izložio pod imenom muhadat. Danas se to u astronomiji naziva varijacija i poznato je kao otkriće Tycho Brahe.
El-Biruni, poznati astronom i naučnik koji je živio u Kathu (središnja Azija), naveo je svoju korespondenciju sa El-Buzdžanijem koji je boravio u Bagdadu. Ova korespondencija i razmjena astronomskih podataka i mjerenja predstavlja ne samo njihovo međusobno uzajamno priznavanje kao vodećih astronoma tog vremena, već i odlučnost s kojom su provedena astronomska mjerenja. Prema El-Biruniju, 997. godine ova dva astronoma su planirala zajedničko posmatranje pomračenja Mjeseca kako bi utvrdili razliku u lokalnom vremenu između mjesta u kojima su živjeli, Kath i Bagdad. Rezultat je pokazao razliku od oko jednog sata, što je vrlo blizu današnjim proračunima. Pored toga, El-Biruni navodi i brojne reference na El-Buzdžanijeva astronomska mjerenja u svojim djelima.
Glavni doprinos El-Buzdžanija u matematici pokriva i teorijske i praktične aspekte ove nauke. Njegov udžbenik geometrije je neuporediv među geometrijskim djelima te vrste pisane u islamskom svijetu. Knjiga o geometrijskim konstrukcijama neophodna poduzetnicima je djelo posvećeno primijenjenoj geometriji, a koje je zaista bilo neophodan priručnik graditeljima u to vrijeme. Knjiga se sastoji od uvoda i 12 poglavlja koja sadrže veliki broj važnih konstrukcija za geometre, arhitekte, tehničare i geodete. Bagdadski matematičari razradili su mnoge konstrukcije koje se nisu nalazile u djelima helenskih matematičara. Na to ih je podsticala praksa, odnosno potreba da se pruži što više materijala arhitektima, umjetnicima, ornamentistima koji su ukrašavali palate i, naročito, džamije, gdje je bilo zabranjeno predstavljanje živog svijeta. Sve se svodilo na ornamentiku koja je veoma brzo iscrpila biljne motive i okrenula se savršenstvu geometrijskih oblika kojima su se beskrajno divili svi koji bi ušli u tako uređenu prostoriju.
U knjizi Sve što je potrebno iz aritmetike za književnike i poduzetnike El-Buzdžani ne upotrebljava indijske brojeve, već su brojevi i proračuni predstavljeni riječima. Iako je Ebu el-Vefa el-Buzdžani poznavao i upotrebljavao indijske brojeve, jednostavno zbog čitalaca za koje je pisao, npr. poduzetnike koji su bili više bliski računanju putem prstiju, u svojim djelima je upotrebljavao riječi umjesto brojeva. Također je napisao i praktičan udžbenik o aritmetici u kojem se po prvi put spominju negativni brojevi u srednjovjekovnim islamskim tekstovima.
Historijski dokazi, kao i stavovi El-Buzdžanijevih kolega i nasljednika, potvrđuju činjenicu da je bio jedan od najvećih astronoma svog doba. On je također bio i čovjek velikih moralnih vrijednosti koji je svoj život posvetio astronomiji i matematici. Njegovi napori u domenu nauke nisu umrli s njim. Ustvari, podaci koje je skupio tokom svojih astronomskih opažanja koristili su astronomi poslije njega, dok za trigonometriju, kakvu poznajemo danas, bez sumnje mnogo dugujemo njemu.
Poslije Ebu el-Vefa el-Buzdžanija, Bagdad nije poznavao velike matematičare. Centri moći otišli su sjevernije u druge gradove i pokrajine; matematičari više nisu imali potrebu da odlaze u Bagdad, ostajali su tamo gdje se koncentrisala ekonomska i svjetovna vlast, u Gazni, u Buhari, u Isfahanu. Tu, izgleda, nastaje i prekid protoka matematičkih ideja sa zapadom. Sve rjeđe se matematičke ideje prenose na Iberijski poluotok, tamo proučavaju uglavnom ono što je na području Srednjeg Istoka već bitno prevaziđeno i transformisano. Ako se i prepisuju djela El-Hwarizmija, Sabit ibn Kure, El-Batanija i Ebu el-Vefa el-Buzdžanija, onda se uz njih dodaju i suštinski novi komentari kojima se njihove nauke unapređuju. U to vrijeme, svijet Bliskog i Srednjeg Istoka posjedovao je izuzetan smisao za kontinuitet misli i taj se kontinuitet može odlično pratiti u matematici, kako navodi Ranko Risojević u knjizi Slavni arapski matematičari.
 

Comments

Comments are closed.